با خروج ناگهانی آمریکایی‌ها ۳۴ ملیون نفوس در معرض خطر قحطی استند؛ سید مسعود کارشناس اقتصادی در گفت‌وگو با “هفته”

هفته سپتامبر 18, 2021 نظر خود را با ما در میان بگذارید

سید مسعود در زمان طالبان درحالیکه به درستی به زبان پشتو تکلم نمی‌کرد؛ در اداره‌ی امور، رئیس تحریرات بود و درهمین زمان فرصت دست‌یابی به اسناد و مدارکی را یافت که بر اساس آن کتاب بزرگ «افغانستان در نشیب و فراز بحران اقتصادی» را که یکی از با اعتبار‌ترین سند علمی در رابطه به اقتصاد افغانستان است؛ در ۶۶۰ صفحه نوشت. او با مراجع حقوقی بین‌المللی و ملل متحد همکاری داشت. بعد از به شهادت رسیدن دخترش، به اثر پیشنهاد دولت در عشق‌آباد به صفت سرپرست بخش ترانسپورتی یا اتشه ترانسپورتی مقرر گردید.

با سید مسعود درباره وضعیت اقتصادی افغانستان پس از آمدن دوباره طالبان گفت‌وگو کردیم

جناب سید مسعود خروج ناگهانی آمریکا و متحدین آن بالای اقتصاد افغانستان چی تاثیر خواهد گذاشت؟

سید مسعود: طبیعی است که خروج نیرو‌های نظامی از افغانستان بالای اقتصاد افغانستان تاثیر خواهد داشت. اما تا جایی که نیروی‌های بین‌المللی وعده داده‌اند به کمک‌های بشر دوستانه‌شان به افغانستان ادامه خواهند داد.

توقف پروژه‌های انکشافی در افغانستان خود مشکل را ببار خواهد آورد و به کارگران و مامورین معاش به وجه احسن پرداخت نخواهد شد. قدرت تقاضا و قدرت خرید در بازار پایین خواهد آمد و از طرف دیگر با خروج نیرو‌های آمریکایی که تعداد زیاد مردم در پروژه‌های انکشافی کار داشتند یا اینکه از کشور بیرون شده‌اند و یا هم کسانی که در افغانستان‌اند بیکار می‌شوند.

قسمی که گفتند با ختم پروژه‌های انکشافی آمار بیکاری بلند خواهد رفت؛ پس چگونه می‌توان در درازمدت و کوتاه مدت این خساره را جبران کرد و اینکه بنادر مهم افغانستان را طالبان در انحصار خود در آوردند آیا یکی از عوامل سقوط دولت بود؟

سید مسعود: به اساس پیش‌بینی‌های که وجود داشت طالبان باید با دولت در قدرت شریک می‌شدند و آتش‌بس عمومی می‌کردند و جنگ ختم می‌شد. اما وضعیت طور دیگر رقم خورد. در صورتی‌که جنگ نباشد؛ افغانستان که یک کشوری دارای منابع سرشار معدنی، منابع زمینی و آبی است و تقریبأ شانزده و نیم ملیون قشر جوان نیروی کار دارد، می‌تواند اقتصادی قوی داشته باشد.

فرضیه‌های دولت افغانستان، آمریکا و ناتو به کرسی ننشست و همانگونه که مخالفین کانگرس آمریکا نیز انتقاد می‌کردند و می‌گفتند که با خروج نیروهای خارجی دست آورد ۲۰ساله افغانستان از بین خواهد رفت؛ حال با این وضعیت غیرقابل قبول مردم ۳۴ملیون نفوس را در معرض خطر قحطی و کشتن قرار داده و تنها گذاشتند.

همین‌که بنادر افغانستان در دست طالبان افتاد؛ دو میلیارد و هشت صد ملیون افغانی عواید بنادر به جیب طالبان افتاد. این در حقیقت یک توطیه بین‌المللی در مقابل دولت افغانستان فکر می‌شود. بلند شدن بیرق طالبان اعتماد منطقه را از بین برد و مردم را در معرض خطر قحطی قرار داده و باعث گردید تا دولت افغانستان در معرض محاصره اقتصادی قرار گیرد.

ما در دولت افغانستان عمدتأ چند چشمه عایداتی داریم؛ مانند گمرکات، تشبثات خود دولت و فروش املاک دولتی که متاسفانه تمام چشمه‌های عایداتی دولت اکنون کور است. اقتصاد افغانستان که یک اقتصاد تجارت محور است؛ آن‌ها تولید را فراموش کرده و فورمول اشتباه کوریای جنوبی را به افغانستان آوردند. محمود کرزی این فورمول و مدل را تشویش می‌کرد و می‌گفتند اگر مدل کوریای جنوبی را بیآورند و اقتصاد را به اساس تجارت استوار سازند؛ عوایدی که از تجارت بدست می‌آید اقتصاد را به اساس آن استوار خواهند کرد. من مخالف این فورمول بودم و استم. ما می‌گفتیم که تجارت درست است ولی اقتصاد را نمی‌توان به اساس تجارت استوار نگه داشت.

متاسفانه ما یک گریز از تولید را بسوی تجارت آغاز کردیم، اگر چه تا سالهای ۲۰۰۷ تولید داشتیم و بسیار خوب پیش می‌رفتیم. ۲۱ اعشاریه ۸۵ فیصد رشد اقتصادی داشتیم و ۲ اعشاریه ۵ ملیون کارگر از پاکستان، ترکیه، فلیپین و ایران در افغانستان برای کار می‌آمدند. متاسفانه بعد از سال ۲۰۰۷ با همین فورمول خراب و اشتباه ستراتیژیک، ما از صنعت به سوی تجارت گذر کردیم و تجارت را محور اقتصاد دانستیم. با کم شدن عایدات دولت از بنادر تجارتی کسر بیلانس تجارت صورت گرفت که ۹۵ است. یعنی ۹۵ فیصد وارد می‌کنیم و ۵ فیصد صادر، به این معنا تمام چیزی که بدست می‌آوردیم از بنادر بود و در صورتی که بنادر هم به دست طرف مقابل باشد جیب دولت خالی شده و طبعأ مجبور شد تا دست بکاری بزند. از دید من شاید اینها همه توطیه‌های بین‌المللی بوده باشد.

از دید شما آیا ایجاد بازار آزاد در افغانستان برای افغانستان ساخته شده بود؟ ما چقدر از این بازار سود بردیم؟

سید مسعود: در کمیسیون ۲۱ نفری که خودم عضو این کمیسیون بودم و حکومت طالبان به حکومت موقت تبدیل شد و بعد در لویه جرگه قانون اساسی، من و آقای محسنی مخالف بازار آزاد بودیم و می‌گفتیم شرایط بازار آزاد را نداریم. یعنی ما اقتصاد بازار آزاد را نداشته اقتصاد مختلط را داریم چون اقتصاد بازار آزاد با اقتصاد مارکیت فرق می‌کند. اقتصاد بازار بسیار خوب است البته برای ممالکی که شرایط چنین بازار را دارند؛ مثلأ اقتصاد بازار جاپان را زیاد کمک کرده، برای کانادا، آمریکا و آلمان آب حلال است اما نه برای افغانستان.

برای تطبیق نظام بازار آزاد باید در ماده ۹ قانون اساسی اضافه می‌شد که بمنظور رسیدن به شرایط بازار باید نظام مختلط را ایجاد کنیم.

نظام مختلط در حقیقت ازدواج سکتور خصوصی و سکتور دولتی است که سکتور خصوصی و سکتوری دولتی برای تقویه اقتصاد حرکت می‌کنند نه بمنظور تقویت خود بلکه برای ایجاد شرایط مارکیت. سکتور‌های خصوصی که نوع استفاده از بازار را نمی‌دانستند یک نوع چپاولگری را آغاز کردند و از سوی دیگر برای ایجاد بازار آزاد یعنی یک بخش بزرگ اقتصاد افغانستان که همانا دولت بود را خارج کردند. به زودی سیلوها از میان رفت، گاز و نفت به زمین نشست، فابریکه جنگلک، دواسازی و خانه‌سازی از فعالیت باز ماندند و اجازه کار را بخود ندادند. حتی بانک‌ها را بسوی خصوصی شدن بردند که این برای ما خطرناک تمام شد و کنترول دولت بالای سکتور خصوصی از میان رفت. آن‌ها ارمانی فکر کردند و مدل آمریکا را به افغانستان پیاده نمودند. درحالیکه از لحاظ کلتوری، اقتصادی و زمانی باید در اینمورد فکر میکردند. شما خود می‌دانید که از ۲۰۰ سال بدینسو آمریکا نظام مارکیت دارد و به بازار آزاد رسیده و ما می‌خواستیم فقط در ظرف یکسال به این بازار برسیم که این یکی از جفا‌های بزرگ در حق مردم افغانستان بود.

وقتی نظام میگویم تنها اقتصاد را در برنمیگیرد؛ بلکه نظام سیاسی، اجتماعی و اقتصادی را تحت تاثیر خود قرار می‌دهد. اکثریت مردم ما گرسنه‌اند و بیشتر آن‌ها منتظر کار، خانه و زمین بوده از درون جنگ بیرون شده‌اند. در این وقت ضرورت به اعتمادسازی بود که تنها دولت میتوانست اعتمادسازی کند. ما دولت را خنثی ساختیم و یک دولت کوچکی را که وابسته به یک کشور خارجی بود ایجاد کردیم، سکتور خصوصی را در بازار ماندیم و به این طریق فرار سرمایه‌های ما را آماده ساختند. یعنی سکتور خصوصی قسمت بیشتر پولی را که بدست میاورد به بانک‌های خارجی انتقال می‌داد و در همان جاهای که ما باید سرمایه‌گذاری می‌کردیم؛ سکتور خصوصی سرمایه‌گذاری نکرد و کار بنیادی و زیربنایی صورت نگرفت. یعنی ما باز هم یک اشتباه دیگر ستراتیژیک را مرتکب شدیم که همانا تفسیر قانون اساسی از بازار آزاد بود.

در نظام دولت افغانستان اصلأ ارتباط میان مردم و دولت وجود نداشت به نظر شما مشکل در چه بود؟

سید مسعود: یگانه مشکل در نظام دولت افغانستان تطبیق نکردن قانون بود. با آنکه افغانستان در مجموع قوانین زیبا دارد؛ اما فرهنگ تطبیق قانون وجود ندارد و پذیرش قانون از جانب مردم دیده نمی‌شود و از سالهاست که مردم بی‌قانونی کرده‌اند و این امر باعث شد؛ مجری قانون که عبارت از دولت است و تطبیق کننده قانون که همانا مردم است در میان‌شان فاصله ایجاد گردد. هرقدر فاصله زیادتر شود مشکلات بیشتر می‌گردد. حتی کسانی که سرمایه‌گذاری می‌کردند با دولت ارتباط نداشتند. آن‌ها شرکت سرمایه‌گذاری را از میان بردند و از سوی دیگر پارلمان را که مرجع قانون گزار بود در آنجا اشخاص فاقد دانش که حتی بسیاری‌شان تعدیل قانون را نمی‌دانستند بکار گماشتند.

ما قانون حمایه مستهلکین را نداریم در حالیکه درتمام دنیا وجود دارد. در همه جا حد اعظمی و اصغری قیمت‌ها موجود است. اما در افغانستان بازار آزاد گفته همه چیز از کنترول خارج بود.

اگر ما موسسات حمایوی سرمایه نداشته باشیم سرمایه‌گذاری به سقوط می‌رود. موسسات حمایوی از سرمایه گذار بیمه می‌گیرد و خدمات عرضه می‌کند. ما قبلآ بیمه ملی داشتیم و حالا هم کماکان بیمه‌ها وجود دارد مگر مردم فرهنگ بیمه را نمی‌دانند. حتی کسانی که برای موترهای‌شان بیمه خریده‌اند؛ در صورت وقوع حادثه به بیمه مراجعه نمی‌کنند. در زمان ظاهرشاه بیمه صحی با خدمات اندک و ارزان وجود داشت و کسانی که بیمه داشتند افراد غریب محسوب می‌شدند.

با ایجاد نظام آزاد و از بین بردن فابریکه‌ها و تنقیض کارمندان نظامی که به هزاران نفر می‌رسید بزرگترین جنرالان را خورد ضابط ساختند که اینها همه فاصله را میان مردم و دولت ایجاد کرد.

سطح پائین سویه تحصیلی در پوهنتون‌ها و لیسه‌ها در دراز مدت چی تاثیراتی بالای مارکیت کار افغانستان خواهد داشت؟

سید مسعود: از اینکه در ساحه تجارتی افغانستان، چندین مرجع، پرمنعفت‌تر است یکی شفاخانه‌های خصوصی با ارایه خدمت نامناسب و پرداخت فیس‌های گزاف است و دوم مکاتب تجارتی که نوع حرکات تجاری را انجام می‌دهند. قبلا در افغانستان ۶ پوهنتون وجود داشت و اکنون ۱۱۳پوهنتون درحالیکه فقط یکی دو از اینها درس معیاری و خوب دارند؛ مانند پوهنتون آمریکایی، کاردان، یومف و دنیا و یکی دو تای دیگر. متاسفانه اکثریت‌شان مرجع جمع آوری پول‌اند و نبود مدرسین متجرب و مسلکی با کیفیت پایین درس؛ مشکل‌زا گردیده است.

تا سالهای ۲۰۰۷ استادان خارجی از کانادا، فلپین، ایران، آمریکا و دیگر جاها در پوهنتون‌های خصوصی تدریس میکردند، ولی با خراب شدن اوضاع جایگزین این استادان افراد بدون سویه گردید.

در باره سوال جالبی که کیفیت پائین پوهنتونهای خصوصی چطور بالای نیروی کار آینده افغانستان تاثیر می‌کند؛ باید گفت که اگر بهمین منوال ادامه یابد فاجعه بزرگی رخ خواهد داد. به نظر من برای رفع این معضله باید ارتباط میان نسل جوان و نسل گذشته و با تجربه را برقرار کرد که قبلأ پوهنتون کابل این را انجام میداد و استادان تازه کار تحت نظر استادان باتجربه تدریس میکردند.

اگر به همین منوال پوهنتون‌ها افراد نا فهم را به جامعه تقدیم کنند و در پهلوی آن از جوانان استفاده سیاسی صورت گیرد که اکثرهمسایه‌های ما در این مورد کار هم کرده‌اند و اگر نتوانیم این مشکل را برطرف کنیم بزرگترین فاجعه رخ خواهد داد. حالا که همه متوجه جنگ استیم؛ اگر روزی وطن آرام شود و نسل آینده ما لسان مادری را نفهمد و چیزی را نداند به یقین مشکل بزرگی خلق خواهد شد.

چگونه می‌توان ارقام بلند اطفال گدا را پائین آورد؟

سید مسعود: ما مشکل در توزیع داریم و نمی‌دانیم درکجا توزیع و چگونه سرمایه‌گذاری کنیم. مثلأ پسری که قبلأ گدا بود به کمک ما و شما ده سال بعد باید یک داکتر باشد. باید محل و یا مرجعی را بیابیم و پول بفرستیم تا برعلاوه کمک مالی نتیجه آن را هم ببینیم. مثلا من و خانمم یتیم‌خانه امید فردا را ایجاد کردیم در این یتیم‌خانه خود ما و افراد متمول از داخل افغانستان همکاری می‌کردند و حالا پسران و دختران این یتیم‌خانه بزرگ شده و یک تعدادشان داکتر، انجنیر و سارنوال شده‌اند.

اگر برای مردم فابریکه‌ها و برای اطفال یتیم‌خانه‌های بیشتر ایجاد گردد و اطفال بر علاوه کار به درس و تعلیم بپردازند؛ این ارقام تغییر خواهد یافت. چون اطفال افغانستان با استعداد استند؛ در وقت کم به جاهای خوب می‌رسند. اگر چنین سازمانها ایجاد شود و از چینل‌های مشخص کمک صورت گیرد و این چینل‌ها کنترول شده حساب ده باشند؛ اقتصاد خوب شده و ارقام گدا‌ها کم می‌شود.

در مورد مدیریت آبهای افغانستان چی فکر می‌کنید آیا بعد از اینکه مدیریت آبها به دولت تعلق گرفت بالای اقتصاد تاثیر کرد و یا خیر و آیا پیشروی طالبان را با مدیریت آبها در ارتباط می‌دانید؟

سید مسعود: در قسمت مدیریت آبها از دیر زمان است که نواقص و کاستی‌های وجود دارد. در بعضی موارد اگر چیزی هم گفته شده حرفهای نمایشی بود نه حرفهای تهدابی و اساسی. بند سلما که در وقت ببرک کارمل آغاز شد؛ تقریبأ در آن روزها صد‌ها عسکر کشته میشد تا بند سلما را نگه دارند. بعد ایرانی‌ها با ترکمنها بند مشترکی را بنام بند دوستی ساختند و در این بند ۴ملیارد دالر مصرف کردند و حتی به محاکمه‌های بین‌المللی رجوع نموده و گفتند که ساخت بند سلما مانع بند دوستی میشود یعنی پیش از بند دوستی بند سلما در حدود سالهای ۶۰ ساخته شد.

باید گفت که ما بند می‌سازیم اما از آن استفاده نمی‌کنیم یعنی بند ساختن خوب است ولی استفاده از بند اصل است. تاکنون یک کاسه آب هم از بند سلما استفاده نمیشود؛ چون تا حال کانالهای آن ساخته نشده تا آب به روستاها برده شود و آنجا را سبز کند و یا بند کمال خان در نیمروز که در حقیت ضعیفتر از بند سلما است؛ در زمان داود خان آغاز گردید و یک کانال ساخته شد و در زمان کرزی دو کانال دیگر اعمار گردید و این بند در زمان اشرف غنی درحالیکه کانال‌های آن تکمیل نگردیده بود؛ افتتاح شد اما مورد استفاده قرار نگرفت.

همین اکنون در مسله آبها با ایرانی‌ها مشکل داریم و در یکی از بیانیه‌ها از طرف دولت افغانستان گفته شد؛ در توافقنامه‌ای که با موسی شفیق صورت گرفته پابند استیم. باید گفت که با آن موافقت نامه نباید پابند باشیم چون ۲۴ متر مکعب آب را در ثانیه به ایران می‌بخشیم و حالا که ظرفیت آب ۱۲ مرتبه پایین آمده ولی تا هنوزهم به قرار داد چند سال قبل استوار استیم. بنا ما با بازنگری قرار داد ضرورت داریم.

شاه آن زمان به شاه ایران گفته بود که بخاطر دوستی مقدار حقابه را زیاد میکند گویا آب از ملکیت شخصی او بود و نمی‌دانست که چی جفایی را در مقابل دولت و مردمش انجام میدهد. ما آب را در پنجشیر، آمو، دریای کنر و دریای کابل مهار نتوانستیم. اگر ما را می‌گذاشتند تا آب را مدیریت کنیم یک گام خوب بود. در حالیکه حقابه دریای آمو بین کشورها بعد از سال ۲۰۰۰ چنین تعیین شده است: (۶۴ فیصد تاجکستان، ۸ فیصد ازبکستان، ۲ فیصد ترکمنستان، ۲۴ فیصد افغانستان،) اما تمامی آب را ترکمن‌ها میخورند و ما یک جوی هم از آب آمو استفاده نمی‌کنیم و عشق آباد کاملأ از کانال قره قوم که از آمو میاید استفاده میکند و همه ملک‌شان سبز است در حالیکه آب دریای آمو حق افغانستان است.

ترجمه متن به انگلیسی در ادامه مطلب

درحکومت قبلی سرپناه نداشتم، حالا طالبان نان را نیز گرفتند؛ گفت‌وگوی “هفته” با سوسن محمدی، دختری جوان در کابل

درحکومت قبلی سرپناه نداشتم، حالا طالبان نان را نیز گرفتند؛ گفت‌وگوی “هفته” با سوسن محمدی، دختری جوان در کابل

نرگس هاشمی اکتبر 1, 2021 نظر خود را با ما در میان بگذارید

سوسن محمدی دختر جوانی است که دقیق نمی‌داند؛ در کدام سال و کدام ولایت افغانستان تولد شده است. اما به اساس تذکره‌ای که پرورشگاه کابل برای او داده است محل تولدش را شهر کابل نوشته‌اند. سوسن هنوز کودکی بیش نبود که او را در پرورشگاه کابل تسلیم کردند. او نمی‌داند که کی و از کجا سوسن را به پرورشگاه کابل تسلیم کرده است.

سوسن دوره کودکستان و مکتب را در داخل پرورشگاه علاءالدین کابل خواند و پس از اتمام دوره مکتب به اساس امتحان کانکور در دوره اول درحالی‌که آماده‌گی کانکور نگرفته بودم با گرفتن ۲۱۶ نمره بی‌نتیجه ماند. به اساس قانون پرورشگاه‌ها در افغانستان اطفال یتیم و بی‌سرپرست بعد از فراغت از مکتب در پرورشگاه پذیرفته نمی‌شوند و باید خودشان مکانی را برای ادامه زندگی بیابند. سوسن محمدی بعد از فراغت از مکتب برای اینکه مکانی را برای زندگی بیابد در مشکلات فراوانی بود و اکنون که طالبان در افغانستان به قدرت رسیده‌اند و او که یک دختر جوان و بی‌سرپرست است در ترس و هراس به سر می‌برد تا مبادا گروه طالبان او را در نکاح افرادشان در آورند. در اینجا با او مصاحبه‌ای را انجام داده‌ایم که مشکلاتش را چنین بیان می‌کند:

سوسن عزیز چند سال دارید و در کجا تولد شده‌اید؟

سوسن محمدی: دقیق نمی‌دانم در کجا تولد شده‌ام و مادر و پدرم کیست. فقط همین‌قدر می‌دانم که مرا در کودکی به پرورشگاه علاءالدین تسلیم کرده‌اند. در اوراق و اسنادم چیزی نوشته نشده تا بدانم که کی مرا در اینجا تسلیم کرده است و چند سال دارم.

در کجا درس خوانده‌اید؟

سوسن محمدی: دوره مکتب را در داخل پرورشگاه به اتمام رساندم و بعد از فراغت از مکتب پرورشگاه کابل امتحان کانکور دادم اما از اینکه در انتخاب دانشکده مورد علاقه‌ام اشتباه کرده بودم بی‌نتیجه ماندم. چون یگانه مشکل ما بعد از فراغت از مکتب بیرون کشیدن ما جوانان بی‌سرپرست از پرورشگاه و نبود مکان مشخص بود تا زندگی را ادامه بدهیم. بنا در تلاش پیدا نمودن بورسیه شدم و در بخش توانمندسازی زنان در وزارت امور زنان مراجعه کردم و در پوهنتون گوهرشاد بدون فیس شامل این پوهنتون شدم و در پوهنحی حقوق و علوم و سیاسی بعد از اخذ امتحان کانکور کامیاب گردیدم. پوهنتون گوهرشاد با وجودی که بورسیه مرا قبول کرد اما بنابر لزوم دید این پوهنتون باید ییک مقدار فیس می‌پرداختم. به کمک بخش توانمندسازی زنان توانستم با زنان افغان -کانادایی تحت عنوان پروژه‌ی (کفو) معرفی شدم و این زنان مرا تمویل اقتصادی می‌کردند تا فیس پوهنتون را بپردازم. از پول کمک زنان کانادایی برعلاوه فیس پوهنتون مخارج زندگیم را نیز تامین می‌کردم و برای اینکه بورسیه پوهنتون را نگه دارم بیشتر درس می‌خواندم تا نمراتم کمتر از ۸۵ فیصد نباشد و با تلاش و پشت کار توانستم بورسیه را نگه داشته نمرات عالی تا حد ۹۵ فیصد به دست بیاورم. در صنف سوم پوهنتون بودم که از بخت بد طالبان به افغانستان آمدند. اگر چه در ابتدا به پوهنتون‌های خصوصی اجازه فعالیت داده شد و تا اخیر سمستر در آنجا درس خواندم اما از چندی بدین‌سو ما را رخصت کرده‌اند و منتظر اعلان دولت استیم که چه‌وقت دختران را اجازه تحصیل می‌دهند.

قبل از ورود طالبان در کجا زندگی می‌کردید؟

سوسن محمدی: روزی شرایط برایم مساعد شد تا با رئیس جمهور اشرف غنی ملاقات کنم و به او از رئیس پرورشگاه کابل شکایت کردم که درباره ما توجه نمی‌کند و ما را در حالی‌که سرپناه نداریم بعد از فراغت مکتب از پرورشگاه می‌کشند. اشرف غنی به من و چند دوستم امر داد تا به لیلیه دخترانه پوهنتون کابل که مربوط دولت است معرفی شویم. بعد از مراجعه به لیلیه پوهنتون آن‌ها نداشتن تذکره بایومتریک را که به اساس تذکره اولیا داده می‌شود اسناد ما را ناقص دانسته اجازه ندادند تا در لیلیه زندگی کنیم. من و دو دوستم مجبور شدیم همان شب را در صحن پوهنتون کابل در حالی‌که هوا سرد بود و لباس گرم نداشتیم سپری کنیم و فردای همان روز خانم بی‌بی حاجی هاشمی را که در پرورشگاه برای کمک مواد غذایی و شوینده رفته بود درباره ما معلومات حاصل کرد و در صحن پوهنتون ما را جستجو می‌کرد به صورت تصادفی او را دیدیم و او ما را با خودش به خانه‌اش آورد و تحت پوشش خود قرار داد. یک مدت در خانه او زندگی کردیم و از این‌که خانم هاشمی دوباره به کشور کانادا رفت و ما را حمایت مالی می‌کرد. بالاخره با هزاران مشکل اسناد بایومتریک را تهیه کرده به لیلیه پوهنتون شامل شدم و سه سال را در لیلیه با مشکلات فراوان سپری کردم.

شما از مشکلات در لیلیه دختران گفتید در زمان حکومت قبلی چی مشکل داشتید؟

سوسن محمدی: یگانه مشکل ما دختران در لیلیه این بود که شرایط بود و باش بصورت استندرد و معیاری وجود نداشت و فقط برای ما سه وقت نان می‌دادند آنهم غذایی که از کیفیت خوب صحی برخورد نبوده و مقدار آن بسیار اندک بود و برای ما کافی نبود.

به چشم می‌دیدیم که کارمندان لیلیه چون معاش کافی نداشتند؛ مواد غذایی ما را با خود انتقال می‌دادند. با انتشار کرونا در افغانستان از لیلیه ما را رخصت کردند و دروازه‌های لیلیه به روی همه محصلان بسته شد. محصلانی که از ولایات بودند به خانه هایشان رفتند ولی من که جای بود و باش نداشتم با چند دختر دیگر یک‌جا شده در دهن باغ یک اتاق را به کرایه گرفتم و اما تهیه نان برای ما مشکل بود چون ما در پرورشگاه زندگی می‌کردم و تجربه آشپزی را نداشتیم. کلانترین مشکل من این بود که در سه ماه زمستان لیلیه رخصت بود. آنانی که خانواده داشتند به خانه‌های‌شان رفتند اما من که خانواده‌ام را نمی‌شناسم حیران بودم که به کجا بروم. بعضی اوقات به خانه همصنفی‌هایم می‌رفتم و اما از این‌که دختر استم و شناختن مردم خیلی‌ها مشکل است با استرس و ترس در هر جا می‌گذرانم. کاش دولت این مساله را در نظر بگیرد تا به جوانان پرورشگاه که بی‌سرپناه استند قانون و یا راهکرد مشخصی را در نظر داشته باشد.

قبل از حکومت طالبان اگر چه چندین بار تصمیم گرفتم که کار کنم اما به هر جایی که مراجعه کردم جواب مثبت ندادند. چون در آن شرایط در پهلوی داشتن مدرک تحصیلی و شناخت، دانستن لسان انگلیسی و کمپیوتر امر ضروری بود. از اینکه من توان پرداخت فیس کورس‌های انگلیسی و کمپیوتر را ندارم تا حال موفق نشدم تا کار پیدا کنم و حداقل یک اتاق را به کرایه بگیرم.

فقط من پرورشگاه و لیلیه را بلد استم و با اجتماع هیچ‌گونه بلدیت ندارم. ازهمه می‌ترسیدم و جرات گپ زدن را ندارم. چون از لحاظ عاطفی احساس تنهایی می‌کنم و در آرزوی این استم که مانند دیگر افراد با خانواده زندگی کنم. ازشرایط لیلیه و مکان‌های بود و باش رسمی و خانه‌های مردم کاملا خسته شده‌ام و به اصطلاح دست و پای آزاد ندارم. امیدوارم تحصیلم را که فقط یک‌سال به فراغتم باقی مانده تمام کرده و خودکفا شوم و تشکیل زندگی بدهم و خودم را از شر لیلیه و زندگی مجبوری با دیگران خلاص کنم.

با آمدن حکومت طالبان چه حسی داشتید و چه چیزها را از دست دادید؟

سوسن محمدی: زمانی که طالبان آمدند من هم مانند هزاران دختر و زن افغان ترس رفتن به بیرون از منزل را بدون محرم شرعی داشتم. چون در دوره اول حکومت طالبان هیچ زن بدون محرم شرعی حق بیرون رفتن را نداشت و حتی به زنان شلاق می‌زدند. بعد از این‌که اوضاع تا اندازه‌ای عادی شد بعد از تماس با استادان و همصنفی‌هایم به پوهنتون رفتم و مشکلم را با یکی از استادن پرورشگاه در میان گذاشتم او مرا در خانه‌اش جا داد و تاکنون با او زندگی می‌کنم. اما پول مصارف زندگی را ندارم قبل از حکومت طالبان موسسه‌ی به اسم (سوله) مرا کمک اقتصادی می‌کرد. با آمدن طالبان این موسسه با کارمندانش افغانستان را ترک کرد و حالا هیچ نهاد و منبعی نیست تا مرا تمویل کند. یعنی در زمان حکومت قبلی از بی‌سرپناهی رنج می‌بردم حالا نه نان دارم و نه سرپناه و نه به من اجازه کار داده می‌شود و نه اجازه تحصیل.

منحیث یک دانش‌آموز دانشکده‌ی حقوق برای اعاده حقوق زنان و اطفال در افغانستان چه پیشنهاد دارید؟

سوسن محمدی: متاسفانه در افغانستان با وجود تشکیل دفاتر مختلف حقوقی و پروژه‌های حقوق زن؛ زنان و اطفال از حقوق نسبی برخودار نبودند و نیستند و اکنون هم حق درس و کار را ندارند. زنان و اطفال در ولایات افغانستان از هیچ‌گونه حق انسانی برخوردار نیستند و از زنان و اطفال مانند افزار استفاده می‌شود. حتی زنان در بدل حیوانات به فروش می‌رسند. در دوره امارت اسلامی منحل نمودن وزارت امور زنان نیز یکی از اعاده ننمودن حقوق زنان است. در این وزارت که به صد‌ها زن بیوه و بی‌سرپرست مصروف کار بودند و این وزارت به زنان و دخترانی همچو من شرایط و پروژه‌های کاری را مهیا می‌ساخت اکنون منحل گردیده و جایش را به وزارت امر بالمعروف و نهی از منکر داده‌اند.

خواست‌تان از دولت فعلی چیست؟

سوسن محمدی: خواهشم از امارت اسلامی اینست که نخست از همه به ما دختران اجازه درس و تحصیل بدهند و چیزی را که به زبان می‌گویند در عمل اجرا کنند. امارت اسلامی باید به اطفال یتیم و بی‌سرپرست توجه کند و در یتیم‌خانه‌ها شرایط بهتر زندگی و تحصیلی را مهیا سازند. از ورود اطفالی که یتیم نیستند و به اثر واسطه و شناخت به پرورشگاه شامل می‌شوند جلوگیری نمایند تا حق اطفال مستحق تلف نشود.

پرورشگاه‌ها نه تنها به اطفال و نوجوانان یتیم سرپناه بدهند؛ بلکه آن‌ها را به شغل و مسلک‌های مختلف آماده سازند تا آن‌ها بعد از سن هژده‌ساله‌گی خودکفا شده و مانند من در به در و خانه به خانه نگردند.

اگر چه رسیدن به این خواسته‌ام در شرایط کنونی خواب و خیال است و تا این‌که افغانستان را به سطح جهان قانونمند ببنیم شاید نسل ما در این دنیا نباشد. اما باز هم امیدوارم تا هرچه زودتر شاهد تغییرات مثبت و خوب باشیم.

در افغانستان تجاران زیادی زندگی می‌کنند که در هر ماه برای تفریح به دوبی و دیگر ممالک به سیاحت می‌روند؛ اگر آن‌ها و امارت اسلامی دست به دست هم داده از مصارف اضافه‌شان بکاهند و یتیمان را کمک کنند هیج یتیمی بی‌خانه و بی‌سرپناه نخواهد ماند.

در اخیر اگر کدام گفتنی دارید می‌توانید بیان دارید؟

سوسن محمدی: تشکر از این‌که با من به تماس شده از وضعیت زندگیم پرسیدید. امیدوارم زنان افغان و یا کسی که در راس زنان کانادا قرار دارد مصاحبه‌ام را بخوانند و اگر امکان داشته باشد شرایط آمدنم را به کانادا که شنیده‌ام کشور فرصت‌هاست مهیا سازند و مرا سپانسر نمایند تا بدون ترس و هراس به درس و کار بپردازم و کمبودی‌های زندگی را تلفی کرده و متباقی عمرم را در خوشبختی سپری کنم. چون اینجا آرامش روحی و ذهنی ندارم.

ترجمه متن به انگلیسی در ادامه مطلب